Başbakan Recep Tayip Erdoğan ve Türk heyeti’nin ABD’de bulunduğu bu günlerde, ABD’e ilk giden Başbakanlarımız ve heyetlerin çalışmaları hakkında bilgi ve fotoğrafların hatırlanması gündeme uygun bir konu.

Turkish İnformation Office’nin verdiği bilgilerin yer aldığı kaynak ve bazı fotoğraflar…

New York kütüphanelerinden birisinde bulduğum bir kaynakta, “Prime Minister Adnan Menderes in The United States” başlığıyla Turkish İnformation Office’nin verdiği bilgiler ve bazı fotoğraflar yer alıyor. ABD gezisine Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu, General Rüştü Erdelhun, Dışişleri Genel sekr. Melih Esenbel, Turkish Grand National Assembly’nin bazı üyeleri, İstanbul gazetelerinden editör ve yayıncılar, diplomatik ve askeri danışmanlardan oluşan bir grup katılmıştı.

{mosimage}

1950'de iktidara gelerek ardından iki seçim kazanan Adnan Menderes, derinleşen ekonomik krizle ülke sarsıldığı sırada dışardan destek arama gayretine girişmişti. 1959’larda Türkiye'nin toplam dış borcu 300 milyon dolar civarındaydı. Ekonomik plansızlık, ülkeyi 1954 yılından sonra kendini yüksek enflasyon ve karaborsa olarak gösteren ciddi bir ekonomik darboğaza sürüklemişti.

Menderes’in CENTO toplantıları çerçevesinde Washington'a gitmesi de bununla ilgiliydi ve Eisenhower'ı Türkiye'ye yardım konusunda ikna etmek istiyordu. Sorun sadece dış borç değildi tabi, partisinin içinde kendisine isyan patlak vermiş, , muhalefetteki CHP, NATO destekçiliğine ve liberal ekonomik politikalara tepki göstererek Menderes ve DP rejimine karşı çıkmaya başlamıştı. DP ve Menderes’in muhalefeti ezme politikaları sürerken, TSK’daki genç subaylar başta olmak üzere pek çok askerin tepkisi de ihtilal yapma yönünde oluşmaktaydı. 27 Mayıs 1960’da General Cemal Gürsel’in başını çektiği askerlerin yönetime el koymasından 4 ay önce Adnan Menderes ABD gezisi gerçekleşmişti. Adnan Menderes ABD'ye 1959 yılı ekim ayında gitmişti.

{mosimage}

Türk Heyetinin ABD Gezisi başlıyor…New York-Washington DC-New York-Dallas-Pittsburgh-New York..

5 Ekim’de New York’a ulaşan Menderes, ABD hükümetinin tahsis ettiği özel uçakla 6 Ekim’de Washington DC’e geçmiş. 7 Ekim 1959’da Washington DC’de başlayan görüşme-gezi programı ayrıntısıyla verilmiş. Programa göre, Washington’a ulaşan Menderes ve heyeti, Douglas C. Dillon karşılamıştı. The Central Treaty Organization-CENTO’nun açılış törenine katılan Menderes, Washington’da iken 9 Ekim’de katıldığı radyo programının yanısıra CBS’in “The Leading Question” programında, U.S. Supreme Court’tan William O.Douglas ile mülakat yapmıştı. ABD’e ilk defa mı geldiği sorulunca, daha önce 1954’de Amerika’ya geldiğini, eski arkadaşlarının bulunduğu Texas’ı giderek onları görmekten mutlu olacağını da söylüyor. Aynı günün akşamı Türk Büyükelçiliği’nde bir resepsiyon verilmişti.

{mosimage}

10 Ekim’de tekrar New York’a dönen Menderes, başka şehirlerden de dünya sorunları ile ilgili önemli grupların etkinliklerine katılım daveti almıştı. Bu davetlerden üçüne fırsat bulunmuştu: bunlar New York, Dallas ve Pittsburgh şehirleriydi. New York’tan sonra 11 Ekim’de Dallas-Texas’a giden Menderes, 12 Ekim’de Dallas-Teksas’da “The Dallas Council on World Affairs” toplantısında bulunmuş ve başkanı General Robert j.Smith tarafından takdim edilmiş. Ayrıca ABD’nin eski Ankara büyükelçisi George McGee’nin Başbakan onuruna verdiği davete katılmış. Büyükelçi McGee’nin “The US-Turkish Middle East Connection” adli bir Türkçe’ye de çevrilmiş olan bir kitabı da bulunuyor.

{mosimage}

Dallas’ta Southern Methodist University’e giderek öğrenciler ve akademisyenlerce karşılanmış, aynı gün asıl toplantıya katılmıştı. Belediye Başkanı R.L.Thornton, 12 Ekim’i Dallas’ta Başbakan Adnan Menderes günü için gösterişli bir ilan vermişti.

{mosimage}

Davetler oteli Waldorf Astoria..

Tekrar New York’a 13 Ekim’de dönüldüğünde, günümüzde de büyük ve resmi davetler vermek için seçilen Waldorf Astoria Hotel balo salonunda Dış Politika Kurumu’nun düzenlediği 1200 kişilik bir yemeğe katılmıştı. Aynı gün Başbakan onuruna New York Belediye Başkanı Robert F. Wagner tarafından da bir resepsiyon verilmişti. 14 Ekim’de John McCloy ve David Rockefeller, bazı banka yöneticileri ve New York sanayicilerinin onuruna verdiği yemeğe katılmıştı. Kuzey ve Güney Grek Ortodoks Kilisesi Başpiskoposu Iakovos ve grubunun verdiği resepsiyona katıldı, o günün akşamı Türk delegasyonunun başkanı olarak Fatin Rüştü Zorlu tarafından Waldorf Astoria’da düzenlenen akşam yemeği takip etmişti. New York günlerinde görüşme yapılan kişilerden birisi de İran Başbakanı Dr.M.Eghbal olmuştur.

{mosimage}

Bir başka kaynak, Vatan gazetesi adına geziye katılmış olan Orhan Karaveli’nin Bir Gazetecinin Sıra dışı Anıları –Görgü Tanığı- adlı kitabı, “Adnan Menderes, Amerika’da yardım peşinde” bölümünde, gezisinde yaşananların ayrıntılarını gözler önüne seriyor.

“Adnan Menderes, Amerika’da yardım peşinde” bölümünden anlatımlar..

Bu ev daveti ve ertesi günü davet edinilen yerde olanları O. Karaveli'nin anılarından öğreniyoruz. Marcus & Niemann dev mağazalar zincirinin sahiplerinden Mr. Marcus, Menderes ve heyettekileri beraberlerindekileri bir moda defilesine davet etmiştir. Nezaketsizlik olmasın diye bu daveti kabul eden Menderes ve heyet ertesi günü defileye gitmişti. Heyete bir kokteyl verilmiş, heyet ayrılmak üzereyken de gümüş tepsilerle heyette bulunanların sayısı kadar saydam kutular içine mağazanın harfleri olan M.N. logolu değerli kol düğmeleri, kravat iğneleri, kravatlar, mendil ve fularlardan oluşan hediyeler Başbakan’ın önüne bırakılmıştı. Heyetteki milletvekillerinin biri masadaki kutulardan birine uzanmış fakat Başbakan 'dokunma' işareti yapmıştı. Defile ve kokteyl için teşekkür edildikten sonra ayrılan heyete Karaveli, hediyelerin alınmaması yönündeki Menderes’in işaretinin nedeni sorunca "… Kokteylimizi de aldık. Buraya kadar iyi de ellerimizde bedavadan edinilmiş birer kutu ile buradan çıkmak bize yakışır mıydı? Unutma, her pahalı hediyenin arkasında bir amaç yatar ve karşılığı beklenir. Hem mecbur muyuz adamların reklamını yapmaya? İstersek gelir, parayı verip alırız, üzerinde mağazanın reklamı bulunmayanlardan" dediğini anı kitabında aktarıyor.

{mosimage}

Gazeteci, Menderes’in ABD gezisinde başarısını, kişisel çekicilik, rahatlık ve ingilizceye hakim olmasına bağlamakta ve Menderes'in konuştuğu Dallas-Teksas'ta 250, Washington'da 1200 ve Pittsburg'da 400 seçkin davetlinin yüksek ücretler ödeyerek katıldığı yemekli toplantıların başarılı geçtiğini söylemekte. Ayrıca Radyo konuşmalarının ilgi uyandırdığını, Türkiye'nin tanıtımına katkıda bulunduğunu ve Türkiye üzerine Amerikan kamuoyundaki olumsuz düşüncelerin bir ölçüde dağılmasına yol açtığını belirtiyor.

15 Ekim’de New York’tan Pittsburgh’a geçmişti Başbakan. “The Foreign Policy Association of Pittsburgh” un düzenlediği toplantı, Pittsburgh Üniversitesi rektörü tarafından verilen bir daveti diğer görüşmeler buradaki programını oluşturmuştu. Heyet 16 Ekim’de özel uçakla New York’a dönüşünde, 20th Century-Fox Film şirketinin sahibi Spyros Skouras tarafından The Metropolitan Club’da onuruna yemek verilmişti. 10 gün süren geziden sonra, 16 Ekim tarihinde de Türkiye’ye dönülmüştü.

{mosimage}

Dr. Göknur Akçadağ
akcadag@turkishny.com